आजच्या काळात Artificial Intelligence (AI) मुळे फोटो, व्हिडिओ आणि आवाज अत्यंत वास्तवदर्शी पद्धतीने तयार किंवा बदलता येऊ लागले आहेत. याच तंत्रज्ञानाचा गैरवापर करून एखाद्या व्यक्तीचा चेहरा दुसऱ्या व्यक्तीच्या शरीरावर लावणे, खोटा व्हिडिओ तयार करणे किंवा एखाद्याच्या आवाजाची नक्कल करून बनावट सामग्री तयार करणे याला सामान्यतः Deepfake म्हटले जाते.

एखाद्या व्यक्तीचा Deepfake व्हिडिओ सोशल मीडिया, WhatsApp, Instagram, Facebook, YouTube किंवा इतर प्लॅटफॉर्मवर व्हायरल झाल्यास त्याचा प्रतिष्ठा, वैयक्तिक गोपनीयता, मानसिक स्वास्थ्य, सामाजिक जीवन आणि व्यावसायिक आयुष्यावर गंभीर परिणाम होऊ शकतो.

अशा वेळी घाबरून व्हिडिओ delete करण्यापेक्षा पुरावे सुरक्षित ठेवणे आणि योग्य कायदेशीर पावले उचलणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

Deepfake म्हणजे नेमके काय?

Deepfake हा AI आणि Machine Learning तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने तयार केलेला किंवा बदललेला बनावट फोटो, व्हिडिओ किंवा ऑडिओ असतो.

उदाहरणार्थ:

एखाद्या व्यक्तीचा चेहरा दुसऱ्या व्यक्तीच्या व्हिडिओमध्ये वापरणे
एखाद्याच्या आवाजाची AI च्या माध्यमातून नक्कल करणे
व्यक्तीने प्रत्यक्षात न केलेले विधान केल्यासारखे दाखवणे
खोट्या परिस्थितीत व्यक्तीचा व्हिडिओ तयार करणे
बनावट अश्लील किंवा अपमानास्पद व्हिडिओ तयार करणे
एखाद्या व्यक्तीची बदनामी करण्यासाठी AI-generated content वापरणे

महत्त्वाचे म्हणजे, Deepfake तयार करण्यामागील उद्देश आणि त्यातून झालेले नुकसान यानुसार वेगवेगळे कायदेशीर प्रश्न निर्माण होऊ शकतात.

Deepfake व्हिडिओ व्हायरल झाल्यास सर्वप्रथम काय करावे?

1. व्हिडिओ लगेच Delete करू नका

सर्वात मोठी चूक म्हणजे व्हिडिओ पाहिल्यानंतर घाबरून उपलब्ध पुरावे नष्ट करणे.

व्हिडिओचा:

Screenshot घ्या
Screen recording करा
URL/Link जतन करा
पोस्ट करणाऱ्या Account/Profile चे नाव नोंदवा
Username जतन करा
Upload ची तारीख आणि वेळ नोंदवा
Comments आणि Shares चे Screenshots घ्या
WhatsApp असल्यास संबंधित Chat सुरक्षित ठेवा

शक्य असल्यास मूळ इलेक्ट्रॉनिक पुराव्याची प्रत सुरक्षित ठेवा.

2. पुराव्यांमध्ये कोणताही बदल करू नका

Digital evidence हाताळताना शक्य तितके मूळ स्वरूप जतन करणे महत्त्वाचे आहे.

उदा., एखादा व्हिडिओ download करून त्यात editing करून पुन्हा upload करण्यापेक्षा मूळ link, original file आणि screenshots स्वतंत्रपणे जतन करणे अधिक उपयुक्त ठरू शकते.

गंभीर प्रकरणात digital forensic expert किंवा cyber-law professional चा सल्ला घेणे उपयोगी ठरू शकते.

3. संबंधित Social Media Platform वर Report करा

Deepfake व्हिडिओ ज्या platform वर उपलब्ध आहे, त्या platform च्या reporting mechanism चा वापर करा.

उदा.:

Instagram
Facebook
YouTube
X
WhatsApp
Telegram
इतर social media किंवा hosting platforms

Report करताना शक्य असल्यास स्पष्टपणे सांगा की सामग्री manipulated/deepfake, impersonation, privacy violation, harassment किंवा unlawful content स्वरूपाची आहे.

महत्त्वाचे म्हणजे, फक्त report करून थांबू नका. गंभीर प्रकरणात कायदेशीर तक्रारही करण्याचा विचार करा.

4. Cyber Crime Portal वर तक्रार कशी करावी?

भारतामध्ये Cyber Crime संबंधी तक्रारींसाठी केंद्र सरकारचे National Cyber Crime Reporting Portal उपलब्ध आहे.

विशेषतः ऑनलाइन माध्यमातून झालेल्या गुन्ह्यांमध्ये संबंधित डिजिटल पुरावे जतन करून तक्रार करणे महत्त्वाचे आहे.

तक्रारीमध्ये शक्य तितकी माहिती द्या:

Deepfake Video ची Link
संबंधित Social Media Account
आरोपीचे Username
Screenshots
Screen Recording
Chat Records
संबंधित Mobile Number किंवा Email
व्हिडिओ कधी पाहिला
तो कधी upload झाला
त्याचा तुमच्यावर झालेला परिणाम
उपलब्ध इतर Digital Evidence

5. पोलिसांकडे तक्रार दाखल करा

Deepfake प्रकरणाचे स्वरूप गंभीर असल्यास स्थानिक पोलीस स्टेशन किंवा Cyber Crime Police Station येथे तक्रार करता येऊ शकते.

गुन्ह्याचे स्वरूप पाहून पोलिसांकडून लागू असलेल्या कायद्यांनुसार कारवाई केली जाऊ शकते.

आज भारतात गुन्हेगारी कायद्यांसाठी Bharatiya Nyaya Sanhita, 2023 (BNS), Bharatiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023 (BNSS) आणि Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 (BSA) ही नवीन कायदेशीर चौकट लागू आहे.

Deepfake प्रकरणात नेमकी कोणती कलमे लागू होतील हे प्रकरणातील तथ्ये, वापरलेली सामग्री, आरोपीचे कृत्य आणि झालेली हानी यावर अवलंबून असते.

6. IT Act अंतर्गत कारवाई होऊ शकते का?

होऊ शकते; परंतु प्रत्येक Deepfake प्रकरणाला एकच कलम लागू होते असे नाही.

प्रकरणाच्या स्वरूपानुसार Information Technology Act, 2000 मधील लागू तरतुदींचा विचार केला जाऊ शकतो.

विशेषतः जर प्रकरणात:

Privacy violation
Identity misuse
Obscene material
Sexually explicit content
Impersonation
Online cheating
Unauthorized use of personal information

यांसारखे घटक असतील, तर संबंधित कायदेशीर तरतुदींचा विचार होऊ शकतो.

म्हणून सोशल मीडियावर फक्त “Deepfake आहे” असे सांगण्यापेक्षा नेमके काय घडले आहे याचे कायदेशीर विश्लेषण करणे आवश्यक आहे.

7. बदनामी झाली असल्यास काय?

समजा एखाद्याने AI च्या मदतीने तुमचा असा व्हिडिओ तयार केला की तुम्ही प्रत्यक्षात केले नसलेले काम केल्याचे दिसते आणि तो व्हिडिओ मोठ्या प्रमाणावर पसरवला.

यामुळे तुमची:

सामाजिक प्रतिष्ठा
व्यावसायिक प्रतिमा
नोकरी
व्यवसाय
वैयक्तिक संबंध

यावर परिणाम झाला असल्यास Defamation संबंधित कायदेशीर उपायांचा विचार केला जाऊ शकतो.

परिस्थितीनुसार फौजदारी तसेच नागरी स्वरूपाचे उपाय उपलब्ध असू शकतात.

8. खोट्या अश्लील Deepfake बाबत अधिक गंभीर पावले

एखाद्या व्यक्तीचा चेहरा वापरून बनावट अश्लील किंवा sexually explicit video तयार करणे आणि तो प्रसारित करणे हा अत्यंत गंभीर प्रकार असू शकतो.

अशा परिस्थितीत:

व्हिडिओ forward करू नका.
त्याची public sharing करू नका.
Evidence सुरक्षित ठेवा.
Platform वर report करा.
Cyber Crime/Police complaint करा.
तातडीने legal advice घ्या.

विशेषतः महिलेचा किंवा अल्पवयीन व्यक्तीचा समावेश असल्यास प्रकरण आणखी गंभीर होऊ शकते आणि अतिरिक्त कायदेशीर तरतुदी लागू होऊ शकतात.

9. Deepfake करणाऱ्या व्यक्तीची माहिती कशी शोधली जाते?

सामान्य व्यक्तीने स्वतः आरोपीचा शोध घेण्याचा प्रयत्न करण्यापेक्षा कायदेशीर आणि forensic मार्गाचा वापर करणे योग्य आहे.

तपास यंत्रणा परिस्थितीनुसार खालील प्रकारच्या Digital Evidence चा विचार करू शकते:

Account details
IP-related information
Device information
Login records
Email records
Platform records
Transaction details
Chat history
Metadata
अन्य Digital Footprints

मात्र प्रत्येक प्रकरणात सर्व माहिती उपलब्ध होईलच असे नाही.

10. Court मध्ये Deepfake चा पुरावा कसा वापरला जाऊ शकतो?

Digital evidence बाबत Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023 मधील तरतुदी महत्त्वाच्या ठरतात.

Deepfake प्रकरणात फक्त व्हिडिओ दाखवणे पुरेसे असेलच असे नाही. त्याची उत्पत्ती, authenticity, chain of custody आणि electronic record ची विश्वसनीयता यांचा प्रश्न उपस्थित होऊ शकतो.

म्हणून:

Original file + URL + screenshots + device information + संबंधित chats + forensic evidence

अशा स्वरूपात उपलब्ध पुरावे व्यवस्थित जतन करणे महत्त्वाचे आहे.

11. Platform कडून Video Remove करून घेता येतो का?

परिस्थितीनुसार होय.

Social media platforms कडे त्यांच्या policies आणि लागू कायदेशीर चौकटीअंतर्गत unlawful किंवा harmful content विरुद्ध reporting/removal mechanisms असतात.

गंभीर प्रकरणात:

Platform complaint
Cyber Crime complaint
Police complaint
Legal notice
Court proceedings

यापैकी योग्य उपायांचा विचार केला जाऊ शकतो.

काही परिस्थितीत न्यायालयाकडून content removal, injunction किंवा इतर योग्य relief मागता येऊ शकते.

12. Deepfake मुळे आर्थिक नुकसान झाले तर?

Deepfake चा वापर करून एखाद्याची बदनामी झाली आणि त्यातून:

नोकरी गमावली
व्यवसायाचे नुकसान झाले
ग्राहक गमावले
आर्थिक फसवणूक झाली
व्यावसायिक करारावर परिणाम झाला

तर झालेल्या नुकसानीच्या स्वरूपानुसार civil remedies आणि compensation/damages यांचा विचार केला जाऊ शकतो.

यासाठी नुकसान झाल्याचे पुरावे जतन करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

Deepfake प्रकरणात कोणते पुरावे जतन करावेत?

एक स्वतंत्र Digital Evidence Folder तयार करा.

त्यामध्ये:

✅ Original Video/File
✅ Screenshots
✅ Screen Recording
✅ Social Media URL
✅ Account Username
✅ Date & Time
✅ WhatsApp/Email Chats
✅ Comments
✅ Share Information
✅ संबंधित Mobile Numbers
✅ Emails
✅ Police/Cyber Complaint Copy
✅ Platform Report/Complaint Number

यांची प्रत सुरक्षित ठेवा.

Deepfake व्हिडिओ व्हायरल झाल्यानंतर कोणत्या चुका टाळाव्यात?

❌ व्हिडिओ स्वतःहून मोठ्या प्रमाणावर Forward करू नका

पुरावा जतन करण्याच्या नावाखाली तो अनेक लोकांना पाठवल्यास प्रसार आणखी वाढू शकतो.

❌ आरोपीला धमकी देऊ नका

Social media वर आरोपीशी भांडण किंवा धमकी देण्याऐवजी कायदेशीर मार्ग वापरा.

❌ पुरावे Delete करू नका

सर्व उपलब्ध Digital Evidence सुरक्षित ठेवा.

❌ बनावट पुरावे तयार करू नका

Screenshot किंवा video मध्ये editing करून नवीन evidence तयार करण्याचा प्रयत्न करू नका.

❌ फक्त Social Media Report वर अवलंबून राहू नका

गंभीर प्रकरणात संबंधित कायदेशीर प्राधिकरणाकडेही तक्रार करणे आवश्यक ठरू शकते.

Deepfake पासून स्वतःचे संरक्षण कसे करावे?

आज प्रत्येक व्यक्तीने Digital Privacy बाबत सावध राहणे आवश्यक आहे.

काही महत्त्वाच्या गोष्टी:

सोशल मीडियावर Personal Photos सार्वजनिक ठेवणे मर्यादित करा.
Privacy Settings तपासा.
अनोळखी व्यक्तींना फोटो/व्हिडिओ पाठवू नका.
संशयास्पद Links वर क्लिक करू नका.
मजबूत Password वापरा.
Two-Factor Authentication सुरू करा.
तुमच्या नावाने Fake Account तयार झाले आहे का ते वेळोवेळी तपासा.
तुमच्या फोटोचा गैरवापर झाल्यास त्वरित report करा.

निष्कर्ष

AI आणि Deepfake Technology ही आधुनिक डिजिटल जगातील मोठी आव्हाने आहेत. तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर समाजासाठी फायदेशीर ठरू शकतो; परंतु त्याचा गैरवापर एखाद्या व्यक्तीच्या प्रतिष्ठेला, गोपनीयतेला आणि सुरक्षिततेला गंभीर धोका निर्माण करू शकतो.

जर तुमचा Deepfake व्हिडिओ व्हायरल झाला असेल तर घाबरू नका.

पुरावे सुरक्षित करा → Platform वर Report करा → Cyber Crime/Police Complaint करा → Digital Evidence जतन करा → आवश्यक असल्यास कायदेशीर सल्ला घ्या.

प्रत्येक प्रकरणाची तथ्ये वेगळी असल्यामुळे लागू होणारे कायदे आणि योग्य उपाय देखील वेगळे असू शकतात. त्यामुळे गंभीर प्रकरणात अनुभवी Cyber Crime Lawyer/Advocate कडून प्रकरणानुसार कायदेशीर सल्ला घेणे योग्य ठरते.

AI ने तयार केलेला Deepfake व्हिडिओ व्हायरल झाल्यास कायदेशीर कारवाई कशी करावी?