सायबर गुन्हेगार दिवसेंदिवस अधिक हुशार आणि तांत्रिक होत आहेत. अलीकडील काळात भारतात मोठ्या प्रमाणावर वाढलेला एक धोकादायक प्रकार म्हणजे Digital Arrest Scam. या फसवणुकीमध्ये गुन्हेगार स्वतःला पोलीस, CBI, ED, RBI, Income Tax, TRAI किंवा इतर सरकारी संस्थेचा अधिकारी असल्याचे भासवून नागरिकांना घाबरवतात आणि त्यांच्याकडून मोठी रक्कम उकळतात.

या लेखात आपण Digital Arrest Scam म्हणजे काय, तो कसा होतो, त्यापासून कसे वाचावे आणि फसवणूक झाल्यास काय करावे हे जाणून घेऊ.

Digital Arrest Scam म्हणजे काय?

Digital Arrest Scam ही अशी सायबर फसवणूक आहे ज्यामध्ये गुन्हेगार व्हिडिओ कॉल, फोन कॉल, WhatsApp, Telegram किंवा इतर ऑनलाइन माध्यमांचा वापर करून एखाद्या व्यक्तीला खोट्या गुन्ह्यात अडकवल्याचे सांगतात.

ते असे दावा करतात की:

तुमच्या नावावर गुन्हा दाखल झाला आहे.
तुमचे Aadhaar किंवा PAN गुन्हेगारीत वापरले गेले आहे.
तुमच्या बँक खात्यात संशयास्पद व्यवहार झाले आहेत.
तुमच्या नावावर ड्रग्स किंवा मनी लॉन्डरिंग प्रकरण आहे.
तुमचे सिम कार्ड बेकायदेशीर कामासाठी वापरले गेले आहे.

यानंतर ते व्यक्तीला सतत व्हिडिओ कॉलवर ठेवून, कोणाशीही बोलू न देऊन आणि तातडीने पैसे “सुरक्षा तपासणी”, “व्हेरिफिकेशन” किंवा “जामीन” म्हणून पाठवण्यास भाग पाडतात.

महत्त्वाचे: भारतात कोणतीही सरकारी संस्था नागरिकांना व्हिडिओ कॉलवर “डिजिटल अटक” करत नाही.

Digital Arrest Scam कसा होतो?

सायबर गुन्हेगार सहसा पुढील पद्धत वापरतात:

1. बनावट फोन कॉल

स्वतःला पोलीस, CBI, ED, RBI किंवा TRAI अधिकारी म्हणून ओळख करून देतात.

2. भीती निर्माण करणे

तुमच्यावर गुन्हा दाखल असल्याचे सांगून तात्काळ अटक होईल अशी धमकी देतात.

3. बनावट कागदपत्रे

खोटी अटक वॉरंट, नोटीस किंवा सरकारी लोगो असलेली कागदपत्रे पाठवतात.

4. व्हिडिओ कॉल

युनिफॉर्म घातल्यासारखे भासवून व्हिडिओ कॉल करतात आणि विश्वास निर्माण करतात.

5. पैसे मागणे

“तपास पूर्ण होईपर्यंत”, “खाते पडताळणीसाठी” किंवा “जामीनासाठी” पैसे मागितले जातात.

6. संपर्क तोडू देत नाहीत

कुटुंबीय, मित्र किंवा वकिलाशी बोलू नका, असे सांगून मानसिक दबाव आणला जातो.

Digital Arrest Scam ओळखण्याचे संकेत

सरकारी अधिकारी असल्याचा दावा.
व्हिडिओ कॉलवर सतत राहण्याची सक्ती.
तातडीने पैसे पाठवण्याचा दबाव.
गोपनीयता पाळण्यास भाग पाडणे.
अटक किंवा तुरुंगाची धमकी.
WhatsApp किंवा वैयक्तिक खात्यावर पैसे मागणे.
घाईघाईने निर्णय घ्यायला लावणे.

सरकार खरोखर “Digital Arrest” करते का?

नाही.

भारतात कोणताही कायदा किंवा सरकारी विभाग फोन किंवा व्हिडिओ कॉलद्वारे “Digital Arrest” करत नाही. कायदेशीर कारवाई ठरावीक प्रक्रियेनुसार केली जाते आणि तिचे नियम कायद्याने निश्चित केलेले असतात.

जर Digital Arrest Scam झाला तर काय करावे?

1. घाबरू नका

गुन्हेगार भीती निर्माण करूनच फसवणूक करतात.

2. लगेच कॉल बंद करा

संशयास्पद व्यक्तीशी पुढील संवाद टाळा.

3. पैसे पाठवू नका

कोणत्याही कारणासाठी तत्काळ पैसे ट्रान्सफर करू नका.

4. बँकेशी संपर्क साधा

जर व्यवहार झाला असेल तर त्वरित बँकेला कळवा.

5. राष्ट्रीय सायबर हेल्पलाइन 1930 वर तक्रार करा

सायबर आर्थिक फसवणुकीची माहिती शक्य तितक्या लवकर द्या.

6. अधिकृत सायबर पोर्टलवर तक्रार करा

सर्व उपलब्ध पुराव्यांसह ऑनलाइन तक्रार नोंदवा.

7. पुरावे जतन करा

स्क्रीनशॉट
कॉल लॉग
व्यवहार तपशील
WhatsApp चॅट
ई-मेल
व्हिडिओ कॉल रेकॉर्ड (उपलब्ध असल्यास)

Digital Arrest Scam पासून कसे वाचाल?

कोणत्याही फोन कॉलवर विश्वास ठेवू नका.
सरकारी अधिकारी असल्याचा दावा पडताळून पाहा.
OTP, PIN किंवा बँक माहिती शेअर करू नका.
संशयास्पद लिंकवर क्लिक करू नका.
कुटुंबीय किंवा वकिलाशी चर्चा न करण्यास सांगितल्यास सावध व्हा.
मोठी रक्कम पाठवण्यापूर्वी स्वतंत्र पडताळणी करा.

सायबर वकिलाची मदत कधी घ्यावी?

खालील परिस्थितीत अनुभवी सायबर कायदा तज्ज्ञाचा सल्ला घेणे उपयुक्त ठरू शकते:

मोठ्या रकमेची फसवणूक झाली असेल.
बँक किंवा वित्तीय संस्थेशी वाद निर्माण झाला असेल.
डिजिटल पुरावे सुरक्षित ठेवण्याची गरज असेल.
तपास किंवा न्यायालयीन प्रक्रियेत मार्गदर्शन हवे असेल.
कंपनी किंवा व्यवसायाला लक्ष्य करण्यात आले असेल.

निष्कर्ष

Digital Arrest Scam हा पूर्णपणे फसवणुकीचा प्रकार आहे. कोणतीही सरकारी संस्था फोन किंवा व्हिडिओ कॉलद्वारे नागरिकांना “डिजिटल अटक” करत नाही. अशा कॉलवर विश्वास ठेवू नका, पैसे पाठवू नका आणि त्वरित अधिकृत माध्यमांद्वारे तक्रार नोंदवा.

जागरूकता, त्वरित कारवाई आणि योग्य कायदेशीर मार्गदर्शन यामुळे अशा फसवणुकीपासून स्वतःचे आणि आपल्या कुटुंबाचे संरक्षण करता येते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

1. Digital Arrest खरोखर कायदेशीर प्रक्रिया आहे का?

नाही. फोन किंवा व्हिडिओ कॉलद्वारे “Digital Arrest” करण्याची कोणतीही कायदेशीर प्रक्रिया नाही.

2. सरकारी अधिकारी WhatsApp वर पैसे मागू शकतात का?

नाही. अशा प्रकारची मागणी संशयास्पद समजावी.

3. अशा कॉलवर काय करावे?

संवाद थांबवा, पैसे पाठवू नका आणि आवश्यक असल्यास अधिकृत सायबर तक्रार नोंदवा.

4. फसवणूक झाल्यास पैसे परत मिळू शकतात का?

काही प्रकरणांमध्ये वेळेवर केलेल्या कारवाईमुळे निधीचा मागोवा घेणे किंवा उपलब्ध निधी गोठवण्याचा प्रयत्न होऊ शकतो. मात्र, प्रत्येक प्रकरणातील परिस्थितीनुसार परिणाम वेगळे असू शकतात.

लेखक

अॅड. प्रेमसागर गवळी
SPG Legal Consultancy

Digital Arrest Scam म्हणजे काय? संपूर्ण माहिती, ओळखण्याचे मार्ग आणि कायदेशीर उपाय (2026)